فورس ماژور یا قوه قهریه یکی از شروط مندرج در قرارداد است که بار مسئولیت را برای امور طبیعی و غیر قابل اجتنابی که انجام تعهدات قرارداد را مختل می‌کند، از طرفین قرارداد برمی دارد و مانع انجام تعهدات مندرج در قرارداد از سوی طرفین خواهد شد.

فورس ماژور یک اصطلاح فرانسوی به معنای قدرت برتر است. این واژه برای حوادث و اتفاقاتی به کار می‌رود که جز امور طبیعی محسوب شده و هیچ یک از طرفین را نمی‌توان به خاطر آن مسئول دانست نظیر طوفان، گردباد، زلزله و … .همچنین این واژه شامل امور انسانی نیز می‌شود نظیر اغتشاش، شورش و درگیری‌های مسلحانه.

فورس ماژور دارای معنای عام و خاص است:

در معنای عام عبارت است از هر حادثه خارجی (خارج از حیطه قدرت کسی که تعهدی را به عهده گرفته است یا متعهد ).

در معنای خاص عبارت است از حادثه‌ای بی نام (یعنی غیر منتسب به شخص معین و صرفاً ناشی از نیروهای طبیعی)، غیرقابل پیش‌بینی وغیر قابل اجتناب .

بعضی از حقوقدانان فرانسوی بین فورس ماژور و حادثه غیر مترقبه فرق گذاشته و گفته‌اند كه حادثه غیر مترقبه حادثه‌ای درونی یعنی وابسته به فعالیت متعهد است مانند آتش سوزی و اعتصاب در پاره‌ای از موارد؛ در حالی‌كه فورس ماژور حادثه‌ای برونی است مانند سیل، طوفان و غیره.

مطابق ماده 227 قانون مدنی ایران فورس ماژور حادثه‌ای است که نمی‌توان آن را به متعهد مربوط دانست، اعم از این‌كه ارتباطی با قلمرو فعالیت متعهد داشته و « حادثه غیرمترقبه » تلقی شود یا صرفاً ناشی از عوامل برونی  و جدا از متعهد باشد.

شرایط فورس ماژور

معمولاً برای فورس ماژور سه شرط، هم در حقوق داخلی و هم در حقوق بین الملل ذكر می‌شود:

1- حادثه باید غیر قابل اجتناب باشد

حادثه ای فورس ماژور تلقی می‌شود كه غیر قابل اجتناب و به تعبیر دیگر غیر قابل دفع باشد. در واقع اجرای تعهد با وقوع چنین حادثه‌ای غیر ممكن می‌شود و هیچ كس متعهد به امر غیر ممكن نیست. در حقوق ایران، ماده 229 قانون مدنی بدین شرط تصریح کرده است.

صرف دشواری اجرای تعهد، كافی برای تحقق فورس ماژور نیست. حتی در موردی كه به علت تغییر وضع اقتصادی، اجرای تعهد امکان پذیر نباشد و یا سنگین و پرخرج باشد، فورس ماژور صادق نیست. هرچند ممكن است متعهد در برخی از نظام‌های حقوقی بتواند جهت تعدیل یا انحلال قرارداد به نظریه دیگری كه نظریه « تغییر اوضاع و احوال» یا «دشواری» یا « عدم پیش بینی» یا «فراستریشن» نامیده می‌شود، استناد كند.

2- حادثه باید غیر قابل پیش‌بینی باشد

در صورتی‌كه حادثه قابل پیش‌بینی باشد، متعهد موظف است تدابیر احتیاطی بیشتری برای اجتناب از آن اتخاذ كند و در نهایت باید از عقد قرارداد خودداری نماید. به بیان دیگر حادثه‌ای غیر قابل پیش‌بینی تلقی می‌شود كه وقوع آن غیرعادی، ناگهانی و نادر باشد.

3- حادثه باید خارجی باشد

معمولاً می‌گویند حادثه‌ای قوه قهریه تلقی می‌شود كه خارج از توان و اختیارات متعهد و قلمرو مسئولیت او باشد. بنابراین عیب مواد اولیه یا تقصیر كاركنان متعهد، قوه قهریه به شمار نمی‌آید هرچند كه غیر قابل پیش‌بینی و غیر قابل اجتناب باشد. ماده 227 قانون مدنی ایران با ذكر این‌كه «متخلف از انجام تعهد وقتی محكوم به تأدیه خسارت می‌شود كه نتواند ثابت نماید كه عدم انجام، به واسطه علت خارجی بوده است كه نمی‌توان به او مربوط نمود»، به نكته فوق تصریح كرده است.

نكته قابل توجه این است كه از نظر آیین دادرسی، اثبات فورس ماژور بر عهده متعهد است؛ یعنی متعهد باید ثابت كند كه یك علت خارجی كه به او مربوط نیست، باعث عدم اجرای تعهد شده است (ماده 227 قانون مدنی ایران)، و به تعبیر دیگر اگر متعهد ثابت كند كه « به واسطه حادثه‌ای كه دفع آن خارج از حیطه اقتدار او است» نتوانسته « از عهده تعهد خود برآید، محكوم به تأدیه خسارت نخواهد بود » ( ماده 229 قانون مدنی ایران ).

آثار فورس ماژور

1- سقوط تعهد و انحلال قرارداد

درصورتی‌كه فورس ماژور عدم امكان دائمی اجرای قرارداد را در پی داشته باشد، موجب انحلال قرارداد و سقوط تعهد خواهد شد. در این صورت فورس ماژور موجب برائت متعهد و معافیت او از مسئولیت است و متعهدله نمی‌تواند به علت عدم اجرای قرارداد، مطالبه خسارت كند (ماده 229 قانون مدنی ایران).

در موارد زیر فورس ماژور باعث سقوط تعهدات نخواهد بود:

–       در مواردی كه متعهد به موجب قرارداد خطرات ناشی از قوه قهریه را پذیرفته و در قرارداد تصریح شده باشد كه متعهد حتی در صورت تحقق قوه قهریه، مسئول است. همین‌طور است درصورتی‌كه قانون این مسئولیت را مقرر داشته باشد.

–       در مواردی كه عدم امكان اجرا جزئی است و فقط شامل بعضی از تعهدات ناشی از قرارداد است. در این صورت، برائت متعهد نیز جزئی خواهد بود و نسبت به تعهداتی كه ایفای آن امكان دارد، مسئولیت هم‌چنان باقی است.

–       در صورتی‌كه فورس ماژور ناشی از تقصیر متعهد باشد.

نکته مهم این است که در قراردادهای دو تعهدی كه در آن‌ها تعهد یك طرف علت تعهد طرف دیگر است، هرگاه تعهد یك طرف به علت فورس ماژور ساقط شود، تعهد طرف دیگر نیز ساقط و قرارداد منحل خواهد شد.

2- تعلیق قرارداد

هرگاه بروز حادثه‌ای كه موجب عدم امكان اجرای تعهد شده موقت باشد، فورس ماژور موجب تعلیق قرارداد است و پس از رفع مانع، قرارداد اثر خود را باز می‌یابد. مشروط بر این‌كه اجرای آن، فایده خود را حفظ كرده و منطبق با اراده طرفین باشد. تشخیص این امر با دادگاه است و در صورتی كه دادگاه تشخیص دهد كه ماهیت قرارداد به كلی دگرگون شده و اجرای آن برخلاف اراده مشترک طرفین در زمان وقوع عقد است، حكم به انحلال آن خواهد آمد.

باید توجه داشت که شرط فورس ماژور به اندازه ای بدیهی است که حتی در صورتی که در قرارداد ذکر هم نشود، هر یک از طرفین می توانند در صورت وقوع فورس ماژور به آن استناد کنند و این امر از اصول کلی موجود در این زمینه می‌باشد ولی بهتر است برای توافق طرفین در خصوص اجرای تعهدات در زمان فورس ماژور این شرط در متن قرارداد نیز درج شود.

دسته‌ها: قرارداد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *